De wereld: een boekhoudkundig systeem

In de roman Huguenau of de zakelijkheid van Herman Broch wordt het wereldbeeld van August Esch verklaard aan de hand van zijn werk als boekhouder. 'Een boekhouder, en zeker een hoofdboekhouder, is een mens die binnen eigen en buitengewoon precieze ordeningen leeft, ordeningen die zo precies zijn, dat geen enkele andere activiteit ze hem ooit zo zal kunnen bieden. Gesteund en bevestigd door zulke ordeningen is hij gewend in een machtige en toch deemoedige wereld te leven, waarin ieder ding zijn plaats heeft, waarin hij zichzelf steeds terugvindt en zijn blik onverstoorbaar en trefzeker blijft.' De roman biedt bij uitstek de mogelijkheid deze subjectivering van de werkelijkheid uit te werken. Dat de wereld zich tot een boekhoudkundig systeem laat reduceren, met die gedachte kunnen we luchtig spelen doordat het in de taal van de fictie tot ons komt. Het romanpersonage wordt door de fusie van zijn denken met het debet en credit van zijn grootboek tot een karikatuur. Als de balans niet klopt dan zit de wereld fout, niet de boekhouder. Maar ook de boekhouder weet ergens dat 'in het leven nooit die orde bereikt kan worden die hij in zijn boeken handhaaft', maar toch geniet hij, al bladerend door de in kolommen geordende feiten die steeds in balans zijn, dat het 'wonder van de rekensom, als een onwrikbare rots in de wereld van het onbepaalde, nog steeds bestaat'.
De wereld wordt meer en meer als een boekhoudkundig systeem gezien. De rekensom is geen wonder meer, maar feit. Mensen, dingen en natuur krijgen hun precieze plek toebedeeld in de credit en debetkolommen van het grootboek. Alles is berekenbaar en alles kan een cijfer worden toegekend. Wanneer dat expliciet wordt uitgesproken, dan volgt er verontwaardiging. De PVV wil van de rekenkamers in Nederland - ook al bezig met het objectief berekenen van geluk opdat geluk tot politiek beleidsinstrument kan worden - een precieze kosten en batenanalyse van allochtonen. Even losgekoppeld van de politieke agenda die een dergelijke kosten en batenanalyse ongetwijfeld dient, zien we hier de wereld verschijnen als een boekhoudkundig systeem. Iemands waarde kan berekend worden in een verlies en winstrekening. Die calculus is niet nieuw. We hoeven maar naar een Egyptisch dodenboek te kijken om te zien dat de ziel van de mens die de eeuwigheid wil betreden op een weegschaal gewogen wordt. Elke daad heeft zijn gewicht. De zondenleer in het katholicisme concretiseert zich tot een calculus van zonde en vergeving, waarop een financieel systeem van giften, aflaten en het branden van kaarsjes van 50 cent per stuk is gebouwd. De morele calcalus is in onze epoche een economische som, die de religieuze mathematica van de ziel gesculariseerd heeft. Dat toont zich bij het afsluiten van een verzekering, het kopen van een huis, het afsluiten van een lening. Het gebeurd in het bereken van de kostprijs van een produkt. Bedrijven berekenen op de seconde precies wat een lopende band werken moet produceren en wat hij daarvoor terugkrijgt. De boekhouder zoekt precies uit waar op deze wereld de kosten en baten zo gunstig mogelijk uitvallen voor de producent. Alles is berekenbaar. De NRCV-directeur hoeft zijn salaris van 300.000 per jaar van publiek geld helemaal niet te verdedigen omdat 'de zwaarte van zijn functie evenredig is met de beloning'. We rekenen alles uit: de kosten per persoon voor onderwijs, gezondheidszorg, infrastructuur, cultuur. Per persoon is er een kosten en batenanalyse mogelijk en het gelof daarin toont zich in de woede over de verdeling van het belastinggeld. We worden tekortgedaan. We stoppen e meer in dan we ervoor terugkrijgen. Grote groepen mensen leven op kosten van andere mensen. De woede laat zich herformuleren als een hardhandig herschikken van de debit en creditkolommen eens op orde te brengen. Dit is geen specifiek rechts denkbeeld. Ook ter linker zijde is de term uitbuiting alleen mogelijk op basis van de aanname dat in de kosten en batenanalyse door de accountant gesjoemeld wordt. De meerwaardetheorie van Marx is gebaseerd op de idee dat er een oneigenlijke verdeling van de welvaart plaatsvindt. Al die Chineesjes die voor een dollar per dag dure spullen maken, krijgen in het grote kasboek niet de plaats toebedeeld die ze verdienen. De geest van berekening, en dat is belangrijk om te onderstrepen, houdt zich niet bezig met ongrijpbare grootheden als menselijke waardigheid. Alleen dat wat in cijfers uitgedrukt kan worden telt. Dat verklaart de oproep van de PVV. De burger komt alleen in beweging als feitelijk kan worden aangetoond dat zijn belastinggeld door profiteurs gestolen wordt. De enige verdediging tegen verbanning uit dit boekhoudkundig systeem is economisch waardevol te zijn. Deze situatie is overigens al de norm. In Dubai wordt je uit de stad verbannen als he geen werk meer hebt. Het Nederlandse immigratiebeleid, zo adviseerde een specialist, zal arbeidskracht moeten aantrekken, op voorwaarde dat vrouwen en kinderen niet meer komen en met een oprotpremie na vier jaar. Het is in deze epoche niet meer verhelderend deze economische calculus te vergelijken met Auschwitz, omdat het verboden is te wijzen op het gevaar van fascistische mechanismes die kunnen terugkeren, terwijl het toegestaan is de holocaust te ontkennen. Maar het moet gezegd dat de enige waarde die nog aan Joden werd toegekend was of ze nog konden werken. Primo Levi overleefde Auschwitz omdat hij als chemicus van dienst kon zijn in het produceren van rubber banden. In 'Is dit een mens', hield Primo Levi ons voor dat reduceren van mensen tot louter arbeidskracht het einde van de mens betekent. Het nazisme staat niet alleen in deze economische calculus, maar is een doorvoering van dit principe in extremis. In de economisch calcalus van Ricardo, Malthus en Smith zien we reeds deze economische reductie van de mens. Ricardo sprak als woordvoerder van de objectieve wetten van het boekhoudkundige systeem dat de wereld is, dat de ijzeren wetten der natuur toestaan dat arbeiders precies zoveel verdienen als noodzakelijk is om zichzelf te kunnen reproduceren. Zelfs het krijgen van kinderen en belangrijker: het in leven kunnen houden van kinderen, is voor de natuur een boekhoudkundig systeem. Als de kosten hoger zijn dan de baten, dan zorgt de natuur voor dat het parasiterende sterft.
De wereld als een boekhoudkundig systeem is geen fictie, geen waandenkbeeld van een romanpersonage. Dat is waarom Herman Broch de boekhouder flink aanpakt, om ons te waarschuwen tegen de reductie van de mens tot een rekensom waarbij de economische ruilwaarde als maat van alle dingen geldt. De boekhouder, zo stelt Broch, 'deugt eigenlijk alleen voor het kleine alledaagse leven van een gepensioneerde die, afgeschermd tegen alles wat van buiten komt en tegen alle toevalligheden, zich beperkt tot het besproeien van zijn tuingazon en het verzorgen van vruchtbomen'. Maar wee als de boekhouder energiek en strijdlustig de wereld in trekt. Daar zullen ze in woede proberen alles gelijk te maken om het maar in hun grootboek te kunnen opnemen, maar ze zullen merken dat 'de grens tussen werkelijkheid en onwerkelijkheid nergens duidelijk herkenbaar is. Wie leeft in een wereld van gesloten verbindingen duldt niet dat er ergens een andere wereld zou bestaan waarvan de verbindingen voor hem onbegrijpelijk en ondoorzichtig zijn. Zijn leven wordt tot een afmattende strijd tegen een werkelijkheid die voor hem onwerkelijkheid is'. Die strijd heeft de boekhouder bijna gewonnen.