Terugkeer als vooruitgang, verandering van het eeuwige

Woensdag 5 november 2008, 3e uur: filosofie.

Ja, luister. We gaan beginnen.

Wie vannacht of vanochtend - dat hangt er maar net vanaf of je opgebleven bent of niet - de overwinningsspeech van Obama heeft beluisterd, was ongetwijfeld onder de indruk, al was het maar omdat we hier getuige waren van een 'historisch moment'. Wat dat inhoudt: getuige zijn van de geschiedenis, iets va dichtbij meemaken terwijl het toch echt aan de andere kant van de wereld is en we louter een tv-scherm als toegang tot het 'live', oftewel, levende moment tot onze beschikking hebben, over dat soort vragen wilde ik het vandaag niet hebben.
Wel over de speech. Toen mijn tranen waren opgedroogd en ik voor de tweede keer de speech op internet bekeek, nu al met een gevoel van historische afstand, immers het was niet 'live' maar opgenomen, een tweederangs moment waarin je als toeschouwer vanuit het levende nu de arena van het verleden waarneemt, viel me op dat de Nederlandse ondertiteling van twee zaken een verkeerd vertaling gaf: Obama sprak van hernieuwing en niet louter vernieuwing en hij had het niet over moeilijkheden maar uitdagingen (challenges). De twee zaken hebben met elkaar te maken. Maar om dat helder te zien heb je kennis van de geschiedenis en filosofisch inzicht nodig. Gelukkig heb ik dat en gelukkig bestaat er zoiets als een school waar jullie naartoe kunnen om dat te leren. Wees daar dankbaar voor Marly, en praat er dus niet doorheen.

De speech. Obama begint in klassieke stijl. De regels van de retoriek, in makkelijke woorden: de regels voor het geven van een goede presentatie, vereisen dat in je eerste zin al de essentie van je betoog neerlegt. De rode draad moet meteen ontsponnen worden. Zo hoort het. Laat je dus niet verleiden tot vaag inleidend gebabbel, over hoe je nadacht over wat je ging zeggen, dat dat zo moeilijk was: nee, boem: meteen beginnen. Gebruik ook geen powerpoint: dat doet Obama ook niet. Het leidt alleen maar af. Goed, terug naar de speech. Obama zegt: 'Als er ergens iemand is die nog steeds betwijfelt of in Amerika alles mogelijk is, die zich nog steeds afvraagt of de droom van de stichters van ons land nog leeft (...), u heeft vanavond uw antwoord gekregen.' Opmerkelijk is dat het hier en nu waarin net de verkiezingsuitslag bekend is geworden, een bewijs is voor het bestaan van de idealen, of preciezer: de droom die de founding fathers in 1776 met de Declaration of Independence al hebben uitgeroepen. Wat die droom is heeft Obama, indachtig de opbouw van een goede presentatie, ook al genoemd, namelijk in essentie is de droom van Amerika de zekerheid dat alles mogelijk is. Om op de zaken vooruit te lopen, of beter: vooruit te wijzen naar het einde van de speech die in de eerste zin al uitgesproken wordt: als Obama besluit met de woorden 'Yes, we can' is duidelijk dat de droom van de stichters samenvalt met de schijnbaar nieuwe slogan van Obama's campagne: Yes, we can is niets nieuws. Het heeft altijd al bestaan vanaf het geboortemoment van Amerika in 1776.
Bij nadere beschouwing levert deze opening een bijzondere spanning op: de idealen van vrijheid en democratie bestaan al vanaf het begin, maar toch is het mogelijk aan hun bestaan te twijfelen. De idealen bestaan al vanaf het begin, maar toch moet het hier en nu opnieuw het bewijs leveren dat ze bestaan. De idealen bestaan al vanaf het begin maar toch vereist het telkens inspanning ze te realiseren, waar te maken, van droom tot werkelijkheid te maken. Abstracter geformuleerd: Hoe kan iets er al zijn, maar nog niet reëel zijn? Om dat concreet te maken en helder te begrijpen hoeven we alleen maar de impliciete boodschap van Obama's openingszin te duiden, want waarom begrijpen we meteen dat Obama, zonder het expliciet uit te spreken, deze verkiezingsuitslag als een bewijs van de Amerikaanse droom ziet dat alles mogelijk is? Uiteraard verwijst hij hier naar een lange geschiedenis van slavernij, een opeenvolging van hele reële gebeurtenissen die de hooggestemde idealen van vrijheid en gelijkheid ontkrachten. Zo wordt inzichtelijk dat idealen al als een ideaal kunnen bestaan, zonder dat ze, en let op hoe lastig het nu wordt dit nog precies uit te drukken, daadwerkelijk bestaan, met de nadruk op daad in het woord daadwerkelijk. Een ideaal is inderdaad iets anders dan een daad. Zie het spreekwoord dat we de daad bij het woord kunnen voegen. Zo bezit het ideaal de belofte van een toekomstige voltooiing. Het is er al, maar nog niet helemaal. Of, en die dimensie belicht Obama ook al in de openingszin door het kleine woordje 'nog', degenen die zich afvragen of de droom van de stichters van ons land nog leeft, een ideaal kan in sterkere mate in het verleden al gerealiseerd zijn, aan verval onderhevig zijn geraakt, en om een inspanning vragen om het ideaal opnieuw steviger in de realiteit te realiseren. Die subtiele spanning tussen het ideaal en de realisering, de droom van de stichters die in de geschiedenis stapje voor stapje meer werkelijkheid wordt, soms in verval geraakt en dan weer des te harder (de verkiezing van Obama) tot realiteit wordt, deze spanning ontging de vertaler van de speech. Obama sprak steeds van remake, reclaim, renewal, om daarmee de aandacht te vestigen op het teruggrijpen naar die tijdloze idealen van vrijheid en gelijkheid. In de vertaling was alleen sprake van vernieuwing, maken en uitroepen. Waarom kun je je afvragen en dat is een verdomd goede vraag. Misschien heeft het ermee te maken dat wij in Nederland niet serieus aan geschiedenis doen. Geert mak heeft er een leuk en gezellig verhaal van gemaakt en we maken niet voor niets een nieuw groot museum waarin de geschiedenis van Nederland vanaf een afstandje als luchtig vermaak bekeken kan worden. Gek genoeg noemen we dat een ver ontwikkelde vorm van historisch bewustzijn. Als onderscheid met de Europeanen die zich van hun geschiedenis bewust zijn, wordt weleens van Amerikanen gezegd dat ze geen geschiedenis zijn, geen historisch besef hebben, dat alles heden is. Misschien klopt dit, maar tegelijkertijd zien we dat juist daardoor voor Obama de geschiedenis relevant is, niet is afgelopen, steeds doorloopt. De rode draad van de geschiedenis is hoe idealen zich realiseren, steeds weer in nieuwe gedaantes en dat maakt Obama concreet voorstelbaar in de prachtige slotpassage waarin hij reflecteert over het leven van een zwarte vrouw van 106. Haar levensgeschiedenis laat zien hoe onvrije Afro-Amerikanen en onvrije vrouwen, vrij konden worden. Haar levensgesechiedenis spiegelt de geschiedenis van Amerika en ja, de wereldgeschiedenis, een geschiedenis van oorlogen en onderdukking, tijden waarin de idealen van 1776 waren gedoofd, maar nooit uitegdoofd en altijd in staat weer tot een baken van licht te worden, een richtpunt dat bereikbaar is, aangeeft welke koers we dienen te varen. Yes, we can. Het is mogelijk, omdat het altijd al mogelijk is geweest. Yes, we can en met die hoop als krachtbron spreekt Obama uiteraard niet over moeilijkheden maar over uitdagingen, omdat vantevoren al vaststaat dat we het kunnen, altijd al gekund hebben. Alle veranderingen die we realiseren kennen hun inspiratie in tijdloze idealen. In de laatste zin keert Obama terug bij het begin van de speech waar hij sprak over de droom van 1776. Yes, we can: 'It is the timeless creed that sums up the spirit of a people.' En zo zien we hoe we terugkeer een vooruitgang kan zijn, hoe Amerika steeds verandert maar eigenlijk altijd hetzelfde blijft. Ja, dat kan echt.



Verder: powerpoint als zwaktebod. Neemt de schijn van improvisatie en aanwezigheid weg, de illusie die een goede spreker kan creeren dat hij dit voor het eerst denkt en in een levendige (en geen ingestudeerde) beweging van het een naar het ander wordt geleid. Het mooiste compliment dat ik ooit kreeg is dat ik betrokken was bij mijn onderwerp, geen ingestudeerd verhaal afdraaide (terwijl dat natuurlijk wel het geval was).
Historisch moment, gelijktijdigheid neemt door internet af (betoog dat ik n de pauze hield), aanwezigheid, Olympische spelen, uitroepen paus, wat zien we eigenlijk en hoe echt is onze aanwezigheid?
Tijdloze van Amerikaanse droom, frontier, geen grenzen, permanente vernieuwing. Zie Schama.