Hoogtepunten uit de geschiedenis van de conversatie: een korte inleiding

Vandaag deel 1.

Misschien was er ooit een tijd waarin de techniek van de conversatie als een te leren kunst werd gezien. Een persoon werd toen wellicht niet zozeer beoordeeld op zijn uiterlijk, afkomst en bankrekening maar meer op zijn conversatiekunst. Iemand die niet in staat is een gesprek te voeren verdiende hoon. Een praatjesmaker was een graag geziene gast.
Ik wil graag geloven dat er zo'n verloren paradijs van de conversatie bestaat. Deze serie staat dan in het teken van het oproepen van hoogtepunten in de geschiedenis van de conversatie en wil tegelijkertijd een pleidooi zijn voor een hernieuwde aandacht voor de conversatiekunst.

Goede praters genieten in ons tijdperk van effincientie een twijfelachtige status. Praatjesmakers die hun tijd verdoen met eindeloze conversaties: wat hebben we daaraan? Als het voeren van een conversatie nog als een te leren kunde wordt gezien, dan is de vorm van gesprekstechnieken gericht op het afdwingen, het ondervragen, methodes om de ander iets duidelijk te maken, iets te verkopen.

Misschien is dit een te eenzijdige visie. Wel denk ik dat conversaties niet meer gezien worden als iets waar je op kunt trainen, waar je beter in kunt worden, waar je je best voor moet doen, net zoals je je best moet doen voor het verkrijgen van een sterk en gezond lichaam.

Hoe dat ook zij, genoeg om over na te denken. We zullen tzt nog uitgebreid terugkomen op deze thema's. Wel alvast een eerste karakterisering van wat conversatie is. Laatst stelde ik met Eddie (een van beste praatjesmakers die ik ken) vast dat conversatie een improvisatie is. Improvisatie lijkt te vloeken met een te leren kunde, maar ik bestrijd dat. Jazz wordt ook gezien als een conversatie, een improvisatie die creatief en anarchtisch maar zeker ook gedisciplineerd en technisch is. Maar genoeg theorie. We duiken de geschiedenis in.

Deel 1: De gebroeders Goncourt, fin de siecle Parijs.
In deze eerste aflevering treffen we Edmund en Jules de Goncourt. Haarscherp tekenen zich in hun dagboeken de contouren af van een scheiding der geesten. Rond 1860 dringt de de economische efficientie de trage, aristocratische modus van bestaan binnen waar edele geesten als de Goncourts, Flaubert, de Maupassant, Gautier enz zich zo in thuis voelden. Commercie creert banaliteit. Veelzeggend is de saaie avond die de Goncourt doorbrengt met zakenlui ('boutiquiers'!) op 27 juli 1872 als een storm hem verhinderd beter gezelschap op te zoeken. 'Ce que j'entends des conversations de ce monde me confirme dans ma pensée, que la dégradation des nations vient de la prosperité de leur commerce.' De kwaliteit van de conversatie geldt hier als graadmeter voor het niveau van beschaving!!
Een goede conversatie vereist rust, diepgang, kennis die verder gaat dan de rechtlijnigheid van het kasboek. De efficientie van de moderne bedrijvigheid contrasteert scherp met de eindeloze diners waar deze grote geesten (want wat een talent verzamelt zich daar aan de eettafel!) zich aan overgeven. Conversatie is het centrum waaromheen deze diners draaien. In de dagboeken zijn stoute staaltjes te lezen van de verhalen die ten beste worden gegeven. Straks zal ik een onwerkelijk verhaal van de Maupassant weergeven. Daarvoor een passage waarin duidelijk wordt hoeveel onderwerpen er in ranzend tempo over tafel gaan. Poeh, daar had ik graag bij willen zitten.

Taine heeft zonet een vlammend betoog gegeven ter verdediging van het aanbieden van zijn 'Histoire de la litterature Anglaise' aan de Academie. Saint-Beuve vindt dit een slechte actie. Die lui van de Academie zijn prutsers die een dergelijke eer niet waardig zijn. 'De toon va het gesprek werd vervolgens heftiger.' Taine pakt uit een spreekt over de steunpilaren van de mensheid: Beethoven, Shakespeare, Dante en Michelangelo. Goncourt merkt in zijn dagboek schamper op dat de verdediging van Taine zwak is. Wellicht vindt hij deze gesprekstof te protserig. Al gauw wordt duidelijk waar de Goncourt wel graag over spreekt.
'We spraken over het leven. Alleen Flaubert en wij beiden, de drie melancholici van het gezelschap, wij hadden liever niet geboren willen worden. Daarna kwamen we op de vrouwen en op Malthus. 'Ik houd teveel van mijn kinderen om ze het leven te schenken,' zei Taine. Saint-Victor wond zich daarover op, uit naam van de natuur.
Daarna ging het gesprek over de gezondheid van de mensen uit de Oudheid, over het evenwicht en de volmaaktheid van de antieke beschaving, over de ware wijsheid die aan het stoicisme is voorafgegaan, over de toekomst en de vooruitgang.
'De toekomst zal de kolinisatie brengen van onbeschaafde landen en de ontdekking van grote waarheden,'zei Taine. 'Als ik het in het kort mag samenvatten: de toekomst zal ons minder gevoeligheid en meer activiteit bieden.'
De Goncourts hebben daar wel iets aan toe te voegen. Ze poneren een omgekeerd verband: er zou juist meer gevoeligheid ontstaan en wel precies dor de toename van actie. 'Iedere dag wordt de mensheid nerveuzer, hysterischer.' Ze schetsen een veband tussen de enorme activiteit van de mens en de samenhang met de toename van melancholie. 'Is het niet zo dat de neerslachtigheid van onze tijd niet juist voorkomt uit de overbelasting, uit de beweging, de enorme inspanningen, het bezeten werken, de tot het uiterste gespannen verstandelijke vermogens en de in ieder opzicht overdreven produktie van onze tijd?'.
Einde onderwerp. Nieuw thema: de vrouw. Tijdens de diners wordt er heel wat gepraat over de vrouw en sex. Ik herinner me een uitspraak van Zola die doldriest komt binnen stormen bij de Goncourts en zegt: 'ik ben klaargekomen. Verdomme, weer een boek kwijt'. Opmerkelik is dat zowel Flaubert en de gebroeders Goncourt seksualiteit heel rationeel kanaliseren middels maitresses en bordeel om zo niet afgeleid te raken van de kunst van het schepppen.
Hier aan tafel blijkt opnieuw het problematische van de vrouw. De Goncourt schrijft: 'Daarop kwam het gesprek op de grootste ramp van onze tijd, die te maken heeft met de vrouw en vooral met de aard van de moderne liefde.' De Goncourt geeft jammergenoeg alleen de conclusie van het gesprek weer. 'De vrouw wordt niet meer beschouwd als een voortbrengster van kinderen en een tot ontspaning dienend genot. Wij hebben op haar als het ware het ideaal van onze aspiraties gebouwd. Wij hebben van haar de bron en het altaar gemaakt van allerlei soorten smartelijke, hevige, buitensporige, pikante gevoelens. In en door haar willen wij de vervulling zoeken van alles wat er zich in ons bevindt aan ongebreidels en onvervulbaars. We zijn niet meer in staat om heel gewoon en heel eenvoudig met een vrouw naar bed te gaan.'

Wat deze conversatie goed maakt is de veelheid van onderwerpen. De Goncourt geeft slechts een samenvatting van de besproken thema's maar je voelt dat hier van alles gebeurt. Mensen die hun stem verheffen en zichzelf verdedigen met zwaar geschut zoals Taine doet, dat wordt niet zo gewaardeerd. Beter is een onderwerp te omsingelen met verschillende visies. Malthus en de vraag wel of geen kinderen te krijgen. Voortuitgang en de vraag of je liever wel of niet geboren had willen worden. De moderne bedrijvigheid en de mogelijke samenhang met melancholie. Een conversatie moet open en tentatief zijn. Kijk naar het moment dat de Goncourt de stelling van Taine over de toekomst die minder gevoeligheid en meer actie zal brengen, counteert met een omgekeerd verband. De afsluiting van deze conversatie is al even instructief: je mag wel degelijk ook emotie, liefde en sex praten, liefst wel verpakt in een hoogst aanvechtbare theorie over de moderne liefde. Opdat andere mensen zich uitgenodigd voelen dit onderwerp van een andere kant te belichten.

In de volgende aflevering een waanzinnig verhaal van de Maupassant. Hier zien we ook een ingredient van een goede conversatie: het te berde brengen van inside information, nog net geen roddel, maar wel sappig. Het vertellen over wat je zelf hebt meegemaakt in de stijl van een grootse roman.

Ik kondig hier ook alvast een aflevering aan die gebaseerd is op het werk van DonDelillo, een begaafde weergever van dialogen. Hij noemt als een mooie conversatietechniek 'a method of documentary recall' de gave in een gesprek heel precies herinneringen te reconstrueren.